نوشته شده توسط: رضا آزاده فهم محمد گوهری
امامزاده سید ابوالقاسم عجب شیر
امیر چهره گشا
موقعیت جغرافیایی بنای امامزاده :
بقعة امامزاده سید ابوالقاسم در فاصلة 2 کیلومتری شمال شهرستان عجب شیر و نزدیک قبرستان این شهر واقع شده است. این شهرستان یکی از مهمترین شهرهای استان آذربایجان شرقی می باشد که در جنوب غربی استان واقع شده است. فاصله اش از مرکز استان 90 کیلومتر است و به علت قرار گرفتن در 8 کیلومتری کرانة جنوب شرقی دریاچة اورمیه و مسیر محور ارتباطی آذربایجان شرقی به استان های آذربایجان غربی ، کردستان و غرب کشور همچنین واقع شدن در مسیر راه آهن استانبول – تبریز - تهران و با دسترسی به امکانات و تسهیلات بنادر رحمانلو ، دانالو و قبادلو و ارتباط با کرانة غربی دریاچة اورمیه از طریق این بنادر از یک موقعیت ممتاز جغرافیایی در سطح استان و کشور برخوردار شده است.1 عجب شیر با مساحتی در حدود 1928 کیلومتر مربع و با اختصاص 11/4 درصد از وسعت استان از غرب به دریاچة اورمیه ، از شمال به آذرشهر ، از شرق به مراغه ، از شمال شرق به اسکو و از جنوب به بناب محدود شده است.
از نظر موقع ریاضی ، عجب شیر بین 45 درجه و 53 دقیقه طول شرقی و 37 درجه و 28 دقیقه عرض شمالی واقع شده و ارتفاعش از سطح دریا 1330 متر می باشد. « آب و هوای این [منطقه] در ساحل دریاچة ارومیه ، معتدل با تابستان گرم و در کوهستانها معتدل کوهستانی است. میزان بارندگی سالیانه 400 میلیمتر بوده و تحت تأثیر بادهای مرطوب مدیترانه و دریاچة ارومیه قرار دارد. »2 اقتصاد این شهر بر پایة کشاورزی است و این منطقه از ادوار گذشته از لحاظ فعالیت های کشاورزی و دامپروری از شهرت و اعتبار خاصی برخوردار بوده و همواره یکی از قطب های کشاورزی استان محسوب می شود. مؤید این ادعا نیز نوشته های مورخین و جهانگردان در بارة وجود باغات سرسبز و خاک حاصلخیز منطقه می باشد. به عنوان مثال خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی در وقف نامه ربع رشیدی به وجود قنوات و باغات و اراضی حاصلخیز در روستای شیراز عجب شیر اشاره می کند. 3 محصول عمدة تولیدات کشاورزی عجب شیر سیب زمینی ، غلات ، پیاز ، گردو ، بادام ، انواع میوه ( سیب ، انگور ، گیلاس ، هلو ، توت فرنگی و ... ) می باشد و محصول انگور این شهرستان به علت مرغوبیت فراوان به صورت خشکبار صادر می شود.
دربارة وجه تسمیة عجب شیر روایات مختلفی نقل شده است که اغلب بدون سند و مدرک بوده و شبیه افسانه ای بیش نیستند. از جمله اینکه نقل می شود زبیده خاتون زوجة هارون الرشید در مسیر راه خود به تبریز ، شبی را در این خطه اطراق می کند. در محل اردوی وی چوپانی مشغول چرای گله بوده که به رسم مهمان نوازی کاسه شیری تهیه کرده و به اردوگاه وی می برد. زبیده خاتون بعد از صرف شیر که گویا به مذاقش خوش آمده بود ، می گوید عجب شیری ، عجب شیری ... که ظاهراً همین اظهار شگفتی او از لذت شیر ، به اساس وجه تسمیه این دیار بر می گردد. یا رنگ آمیزی شیرلی مچید عجب شیر را دلیل نامگذاری این شهر به عجب شیر ذکر می کنند زیرا در زبان اهالی محل شیر به معنای رنگ است و اهالی در مواجه بازتاب رنگها به داخل مسجد با شگفتی از کلمة عجب شیری استفاده می کنند. دلیل رد این ادعاها در بخش پایانی کتاب و در مبحث شیرلی مچید آمده است و نیاز به تکرار نمی باشد. اما مهمترین نظریه در این مورد ، مقالة آقای منصور رهبری تحت عنوان « تحقیقی پیرامون نام شهر عجب شیر » می باشد. وی در این مقاله دربارة وجه تسمیة عجب شیر مینویسد: «…كلمة عجب ( اجاب ) یك تركیب اسمی است كه قدمت آن را میتوان به هزاره های قبل از میلاد ربط داد. این تركیب اسمی از دو جزء اج (Ac) و اب(Ab) تشكیل یافته كه احتمالاً مربوط به زبان خلق کوتی باشند. كوتیها از نخستین ساكنان خطة آذربایجان هستند و یك گروه قومی بودند كه در هزارههای سوم و دوم قبل از میلاد در صحنه تاریخ ظاهر شدند.
در قرن بیست و سوم قبل از میلاد در زمان سلطنت نارامسوئن پادشاه آكاد به ناحیه بینالنهرین جنوبی دست مییابند و نیپور شهر مقدس شومریان را متصرف میشوند و مدت 91 سال در كشور شومر و آكاد سلطنت میكنند و … به احتمال قوی زبان كوتی قرابتی با زبان شومریان داشته و یا از آن متأثر گشته . زبان شومری به گروهی از زبانها كه [ التصاقی ] هستند تعلق دارد. گفتنی است زبان تركی نیز به این گروه از زبانها تعلق دارد و … جزء Ab اب در كلمة AcAb اجاب در زبان شومری به معنای در و دروازه بوده است. در اسامی جغرافیایی مسكون كه دارای در و دروازه بودهاند در پالئوتوپونیمها جزء ab تا كنون محفوظ مانده لیكن به جهت تشابه با كلمه آب مورد استفاده در زبان فارسی در تحلیل این توپونیمها خیلی از متخصصین دچار اشتباه شدهاند حال بعضی از این توپونیمها را ذكر میكنیم. سارآب ( سراب ) - بینآب( بناب ) - سرخآب ( سرخاب ) - تیكآب ( تكاب ) و … با این ملاحظه كلمة آچآب یا اجاب ( عجب ) شهر و یا آبادی دروازهدار معنی میشود. هر گاه شیر را برگرفته از نام طایفه حساب كنیم توپونیم اج اب سیر به معنی شهر دروازهدار طایفة شیر میشود كه احتمالاً نخست به شكل اجاب بوده و بعد از اسكان شیرها در این محل اج اب شیر ( عجب شیر امروزی ) گشته است و هرگاه شیر را با كلمة شار یكی بدانیم آنگاه آچآب شار یا با تلفظ نرم اج اب شیر را میتوان شهر دروازه دار حاكم و یا به عبارتی تختگاه فرمانروا معنی كرد... [ آقای رهبری در پایان متذكر میشود كه ] البته با همة تحقیقات به عمل آمده از جهت زبانشناسی باز تحلیل اكثر پالئوتوپونیومها دقت بیشتری میطلبد و به طور قطع و یقین نمیتوان در مورد آنها قضاوت كرد ».4
وجود بیش از یکصد اثر تاریخی ثبت شدة منطقه در فهرست آثار ملی کشور حکایت از اهمیت تاریخی منطقه دارد. قلاع مستحکم و استراتژیک رویین دژ ، داش قالا و جوان قالا ، تپة تاریخی کول تپه ، کتیبة اورارتویی روستای گون کله ، گورستان های تاریخی روستاهای شیراز و ورنجق ، شیرلی مچید ، قیزیل کورپی و ... از جملة این آثار تاریخی منطقه می باشند. گذشته از وجود این آثار ارزشمند تاریخی این شهرستان ، به علت موقعیت خاص جغرافیایی اش که از یک طرف به ارتفاعات سرسبز سهند و از طرف دیگر به پارک ملی دریاچة اورمیه متصل است ، عجب شیر را به یکی از زیباترین تفرجگاههای کوهستانی – بندری تبدیل شده است. وجود دره ها ، چشمة آب های معدنی و ... مؤید این ادعا است. نمونة عینی این تفرجگاه ها می توان از باغ دره ، گوورچین دره ، توتلوق دره ، شاه داشی ، تاتار داشی ، شورسو ، غارهای خمره ای هرگلان و ... نام برد. از مهمترین جاذبه های گردشگری نیز می توان به بنادر و جزایر دریاچة اورمیه (قویون داغی ( کبودان ) ، ائششک داغی ، اسپیر و آرزو ) که در این منطقه واقع شده اند ، اشاره کرد. گفتنی است حدود یک ششم از مساحت این دریاچه که مقدار آن در فصول مختلف سال بین 4500 تا 6000 کیلومتر مربع متغیر است ، متعلق به عجب شیر می باشد.5
نسب و شرح حال امامزاده :
این امامزاده از سادات صحیح النسب بوده ولی متاسفانه نسب کامل و دقیقش مشخص نیست . در بین مردم به امامزاده سید ابوالقاسم از نوادگان امام موسی بن جعفر ( ع ) معروف است. احتمالاً این امامزاده نیز به مانند اکثر امامزاده ها برای تبلیغ دین مبین اسلام و دور ماندن از شرایط نامساعد اوضاع عربستان راهی این منطقه شده و با توجه به اوضاع مساعد منطقه و نیز حمایت و پشتیبانی مردم منطقه از ایشان ، در این شهر رحل اقامت گزیده و پس از چندی دعوت حق را لبیک گفته و در همین مکان به خاک سپرده شده است.
قدمت و مشخصات بنای امامزاده :
قدمت بنای امامزاده سید ابوالقاسم عجب شیر با توجه به سبک و ساخت بنا ( چهار طاق ) به دورة ایلخانی می رسد. داخل بنای بقعه به شکل چلیپا و از بیرون به شکل هشت ضلعی منظم است که هر ضلع آن ، 56/3 متر طول دارد. ورودی بنا از سمت شرق است. ارتفاع باقیماندة بنا 20/2 متر است که از 5 ردیف سنگ خوش تراش ساخته شده است. چهار ضلع نبا دارای نورگیرهایی به ابعاد 26*20 سانتیمتر است. ورودی بنا به صورت راهرویی آجری است که بعد از بنای سردابه ، از آجر بدان اضافه شده است. این راهرو با طاق ضربی به ارتفاع 40/2 متر پوشیده شده است. همچنان که ذکر شد ، نمای داخلی به صورت چلیپا شکل است. عمق فرورفتگی های آن 75/1 ؛ عرض آن 15/2 و ارتفاعش حدود 60/2 متر است و پوشش آن با طاق مقرنس کاری صورت گرفته است. ازارة سردابه به ارتفاع 20/1 متر با کاشی آبی و سیاه پوشیده شده است. قبر امامزاده در ضلع جنوبی محوطة چلیپا شکل قرار گرفته و فاقد سنگ قبر و ضریح می باشد. طاق بنا به صورت ردیف مقرنس های تو در تو تزیین گشته و یکپارچه از قطعات کاشی های آبی و سیاه و سفید به شیوة معرق پوشیده شده است. در خصوص تاریخ دقیق بنا اطلاع دقیقی در دست نیست. سنگ های خوش تراش ازاره و همچنین کاشیکاری گسترده با کاشی های آبی فیروزه ای ، سفید و مشکی به شیوة معرق ، شباهتی با کاشیکاری گنبد غفاریه و مقبرة الجایتو دارد که همگی به نیمة اول قرن هشتم هجری هستند.6 می توان گفت که مهمترین ویژگی این اثر وجود مصطبه سنگی است که تیپ بناهای تاریخی با ارزش منطقه آذربایجان را داراست. بنای امامزاده سید ابوالقاسم در تاریخ 1383ش توسط میراث فرهنگی استان بازسازی و مرمت شده است. متأسفانه تا کنون هیچ اقدامی در مورد حریم اثر انجام نشده است. تا چند سال پیش در محوطه امامزاده مسجدی قرار داشته که به علت عدم مراقبت های لازم و به مرور زمان تخریب شده و الان اثری از این مسجد دیده نمی شود. در خاکبرداری چند سال پیش صحن امامزاده نیز که توسط اهالی صورت گرفت سنگ قبرهای تاریخی موجود در این مکان ناپدید شدند. این بنا به شماره 23038 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
منابع :
آرشیو