تبلیغات
صبای عجبشیر - گزارش از تعداد زلزله و پس لرزه در اهر و پیشینه زلزله در اذربایجان

صبای عجبشیر

اخبار جامع از شهرستان عجبشیر

1- معرفی رویداد
در ساعات 16:53:16 و 17:04:35 روز 21 مردادماه 1391دو زمین لرزه با بزرگای 1/6 در مقیاس امواج پیکری(mb) به ترتیب در20 کیلومتری شمال باختری اهر و 28 کیلومتری شمال باختری اهر به وقوع پیوست (شکل 1). مراکز مختلف لرزه نگاری داخلی و خارجی موقعیت این زمین لرزه ها را طبق شکل های( 2و3) و جداول(1و2)تعیین نموده اند.

p1

 

شکل (1): موقعیت مرکز سطحی زمین لرزه های 21/05/1391اهر- ورزقان تعیین شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله.

 

جدول(1): مشخصات زمین لرزه اول 21/05/1391 اهر- ورزقان، اعلام شده از مراکز مختلف لرزه نگاری
j1

p2


شکل(2): مرکز سطحی زمین لرزه اول21/05/1391 اهر- ورزقان ، تعیین شده در مراکز مختلف لرزه نگاری.


p3


شکل(3): مرکز سطحی زمین لرزه دوم21/05/1391 اهر- ورزقان ، تعیین شده در مراکز مختلف لرزه نگاری.

 

رومرکز این رویدادها براساس لرزه نگاشت های ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه در مورد زمین لرزه اول در مختصات 55/38 درجه عرض شمالی و 87/46 درجه طول خاوری و در مورد زمین لرزه دوم در مختصات 58/38 درجه عرض شمالی و 78/46 درجه طول خاوری قرار دارد. این رویداد توسط شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله مطابق شکل های (4و5) ثبت شده است. تاکنون بیش از 100 پسلرزه در منطقه روی داده است که دارای بزرگای بین9/4-5/2 در مقیاس امواج محلی(ML) می باشند(جدول3).
طبق آخرین اخبار از خبرگزاریهای مختلف تاکنون بیش از 250 نفر کشته و بیش از 2600 نفر مجروح شدند. زمین لرزه هایی مذکور در سه‌ شهر ورزقان، هریس و اهر رخ داد، در سطح پنج استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیلزنجان و گیلان احساس شد.۶۰ روستا در منطقه اهر بین ۵۰ تا ۸۰ درصد خسارت دیده و ۴ روستا نیز حدود ۱۰۰ درصد تخریب شده است.

جدول(3): فهرست پسلرزه های رویداده تاکنون
j2
j21
j22
j23
j24
j25

p4
شکل (4) : مولفه قائم لرزه نگاشتهای ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین لرزه اول 21/05/1391 اهر- ورزقان.
p5
شکل (5) : مولفه قائم لرزه نگاشتهای ثبت شده در شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه از زمین لرزه دوم 21/05/1391اهر- ورزقان.

سازو کار کانونی زمین لرزه ها که توسط مراکز علمی مختلف گزارش شده است،برای زمین لرزه اول،امتداد لغز و برای زمین لرزه دوم،راندگی می باشد(شکل های6 و7).شکل 8 سازوکار زمین لرزه های گذشته منطقه را نشان می دهد.

p6

 

شکل (6): سازوکار کانونی زمین لرزه اول اهر- ورزقان( اقتباس از سایت www.emsc-csem.org).

p7
شکل (7): سازوکار کانونی زمین دوم اهر- ورزقان( اقتباس از سایت www.emsc-csem.org).

p8
شکل (8): سازوکار کانونی زمین لرزه های گذشته منطقه ( اقتباس از سایت www.emsc-csem.org).


2- پیشینه لرزه خیزی منطقه
2-1-لرزه خیزی سده بیستم منطقه اهر و پیرامون آن
بررسی لرزه خیزی گستره حدود1 درجه در 1 درجه کانون زمین لرزه نشان می دهد که حدود306 رویداد لرزه ای در سده گذشته در منطقه رخ داده(شکل9)،که 18 مورد از آنها دارای بزرگای 5 و بیشتر از 5 است. این آمار نشان دهنده لرزه خیزی بالا در منطقه اهر و پیرامون آن می باشد. بزرگترین این زمین لرزه ها زمین لرزه 7اردیبهشت ماه 1310(27 آوریل 1931 میلادی) کشور آذربایجان با بزرگای 4/6 در مقیاس امواج سطحی(MS)می باشد.

p9

 

شکل(9): لرزه خیزی منطقه در سده اخیر
2-2- زمین‌لرزه‌های تاریخی (قبل از سال 1900 میلادی) مهم منطقه

34 زمین لرزه تاریخی در منطقه تبریز، سراب و ... روی داده است(شکل14و جدول4). در این بخش به بررسی بیشتر رویداد هایی که گزارش تاریخی توصیفی داشته اند پرداخته می شود (اقتباس ازکتاب تاریخ زمین لرزه های ایران، آمبرسز و ملویل،1982، ترجمه؛ ابوالحسن رده).
• 858 میلادی، تبریز. زمین لرزه ای در سال 244 هجری قمری شهر در حال گسترش تبریز را، که به دستور خلیفه باز ساخته شده بود. تقریباً به تمامی ویران کرد.

• 1042 میلادی (4 نوامبر)، تبریز. زمین لرزه فاجعه باری در اواخر عصر پنجشنبه 17 ربیع الثانی 434هجری قمری در تبریز روی داد. بخشی از شهر کاملاً ویران شد و بخشی از آن آسیبی ندید. گفته شده است که 40000 تن جان خود را از دست دادند. گواهی در دست نیست که ویرانی بسیار فراتر از منطقه تبریز گسترده بوده باشد،‌اما پسلرزه های شدیدی که مدتی ادامه داشت، سرانجام شهر را ویران کرد. دژ شهر، باروی آن، خانه ها، گرمابه ها و بازارها، و نیز بزرگترین بخش کاخ فرمانروای شهر ویران شد.به نظر می رسد که این زمین لرزه اثر زیانبار دراز مدتی بر تبریز نگذاشته و هیچ تصمیمی برای تغییر جای شهر، که چند سالی پس از زمین لرزه دگر باره ساخته شد، گرفته نشده بوده است.

• 1273 م ( 18 ژانویه)، تبریز. زمین لرزه بزرگی در این سال در آذربایجان روی داد. در تبریز خانه های بسیاری فرو ریخت و نوک مناره ها فرو افتاد، اما آسیب ها بسیار دامنه دار نبود و تنها 250 تن کشته شدند.زمین لرزه آسیبی به کلیسای مسیحی نرساند اما برخی از مسجدها ویران شد. جای رویداد این زمین لرزه احتمالاً قدری از تبریز فاصله داشته است، اما درباره ویرانی به بار آمده در بیرون از شهر، که در این دوره پایتخت ایران بود، هیچ اطلاعی در دست نیست. اگر چه آسیب رسیده به تبریز نسبتاً کم بود،‌ اما این رویداد در زمینه لرزه خیزی فرو کاسته ای که زمان درازی، از فاجعه سال 434/ 1042 به بعد، ادامه یافته بود زمین لرزه مهمی به شمار می آید. به دنبال هیجده زمین لرزه ای که در نخستین بیست و چهار ساعت روی داد، لرزه های متناوب به مدت حدود چهار ماه ادامه داشت.

• 1406 میلادی ( 29 نوامبر)، تاتو. زمین لرزه نیرومندی در تاتو نگرانی هایی برانگیخت.

• 1550 میلادی، تبریز. زمین لرزه آسیب رسانی در تبریز درسال 957 هجری قمری تلفات بسیاری به بار آورد و سبب پدیداری زمین لغزه های گسترده ای در کوهستان ها شد. پسلرزه ها به مدت شش روز دنباله داشت و احتمالاً به منطقه شمال باختر سهند آسیب رساند.

• 1567 میلادی، ارسباران. درسال 974 هجری قمری زمین لرزه آسیبرسانی در ناحیه ارس سبب فرو ریختن بخشی از قلعه قهقهه در منطقه یافت قراجه داغ شد. در میان کشته شدگان، سام میرزا و دو تن از برادر زادگان او بودند که در قلعه زندانی بودند. ادامه یافتن استفاده از قلعه نشان می دهد که ساختمان آن به تمامی ویران نشد.

• 1593 میلادی، سراب . در تابستان سال 1001 هجری قمری سراب به تمامی ویران شد و محلات آن با خاک یکسان گردید. آسیب ها به منطقه میانه نیز گسترش داشت و زمین لغزه ها دو روستا را در آنجا فرا پوشاند.

• 1641 میلادی ( 5 فوریه)، دهخوارقان- تبریز. در شب جمعه 5 فوریه 1641 میلادی در منطقه بین تبریز و دریاچه ارومیه در آذربایجان زمین لرزه ویرانگری روی داد. مناطق اسکو و خسروشاه بر دامنه های شمال باختر کوه سهند، و نیز دهخوارقان( آذر شهر کنونی)، بتمامی ویران شد و تلفات بسیاری به بار آمد. در تبریز بسیاری خانه ها و ساختمان های همگانی، از جمله بیشتر بناهای مشهور تاریخی، فرو ریختند. مجموعه نیمه ویران ساختمان های شام غازان، که در حدود پنج کیلومتری باختر شهر جای داشت، فرو ریخت و تنها چهار گوشه بنای اصلی برپا ماند. بخشی از مسجد استاد- شاگرد تبریز ویران شد، همچنانکه به احتمال بسیار زیاد مسجد علیشاه نیز پس از این زمین لرزه به حالت ویران در مرکز شهر به جا ماند. زمین لرزه به ویژه گنبدها و مناره های مسجدها آسیب رساند که در هم شکسته و فرو می افتادند و نیز ساختمان های عمده شهر آسیب دیدند، هر چند برخی از آنها تا این زمان پیشاپیش به گونه ای دامنه دار به ویرانی کشیده شده بودند. آسیب ها به مناطق همسایه گسترش داشت و زمین لرزه رویهمرفته سبب مرگ 1200 تن شد(شکل10). در کوهستان ها لرزه ها سبب راه اندازی سنگریزش ها و زمین لغزه ای بزرگی شد که بر میزان ویرانی ها افزود، و در برخی جاها زمین از هم باز شد. در جای دیگر، که گمان می رود دشت تلخه رود باشد، آب از شکاف های زمین به بیرون جریان یافت و تنها در روز سوم در اثر پسلرزه ای نیرومند قطع شد، آنگاه از جای دیگری سر برآورد تا اینکه خشک شد. گواهی در دست نیست که این دگرریختی های زمین خاستگاه زمینساختی داشته اند. منطقه استعداد زمین لغزه دارد. به دنبال زمین لرزه اصلی، که در منطقه وان حس شد، پسلرزه های بسیاری آمد که بتدریج در طی یک دوره پنج ماهه فروکش کردند و در سه روز نخستین بویژه شدید بودند و احتمالاً به آسیب ها افزودند. در تاتو، حدود 160 کیلومتر آنسوتر، پسلرزه ها به مدت سه ماه حس می شد، در منطقه کلانلرزه ای یک ماه به درازا کشید تا توانستند همه دارایی ها و جسدها را از زیر آوار بدر آورند.


p10

شکل(10): زمین لرزه 5 فوریه 1641 میلادی،دهخوارقان - تبریز
• 1659 میلادی، تاتو. زمین لرزه ای در تاتو واقع در استان گوریس روی داد که مایه پدیداری زمین لغزه بزرگی شد.
• 1664 میلادی، تبریز. زمین لرزه ای در سال 1074 هجری قمری بسیاری جاها، از جمله تبریز، را ویران کرد.
• 1717میلادی ( 12 مارس)، تبریز. اندکی پس از نیمه شب زمین لرزه ای در تبریز 4000 خانه را ویران کرد و بیش از 700 تن را کشت.


• 1721 میلادی ( 26 آوریل)، جنوب خاور تبریز. در اوایل بامداد یکشنبه 28 جمادی الثانی 1133 هجری قمری ، زمین لرزه بزرگی منطقه تبریز را لرزاند و دست کم 40000 تن را کشت. در خود تبریز زمین لرزه حدود سه چهارم خانه ها را ویران کرد و بیشتر ساختمان های بزرگتر، اگر چه فرو نریختند اما آسیب های اساسی دیدند اطلاعات تفصیلی درباره گستره منطقه آسیب دیده در بیرون از تبریز در دست نیست، اما گواه های درونی داده ها این گمان را نیرو می بخشد که سنگین ترین ویرانی ها، که شمار زیاد تلفات ناشی از آن است، در درون منطقه ای روی داده است که از نزدیک تبریز به سوی جنوب خاور کشیده شده، از شبلی می گذرد و تا آنسوی قره بابا می رود(شکل11). زمین لرزه سنگریزش های بسیاری به راه انداخت و با یک شکستگی گسله همراه بود که در درازای دست کم پنجاه کیلومتر، از تکمه داش تا نزدیک تبریز، ادامه داشت. این شکستگی گسلی در 1809 میلادی در شبلی هنوز قابل مشاهده بوده است، و بخشی از اثر گسله ای را که به نظر می رسد که با این زمین لرزه در پیوند بوده است امروزه می توان بر روی زمین دید. به نظر می رسد که زمین لرزه در منطقه قزوین نیز بشدت حس شده است و پسلرزه های نیرومند بسیاری به دنبال داشته است.

p11

 

شکل(11): زمین لرزه 26 آوریل 1721 میلادی،جنوب خاور تبریز.

• 1780 میلادی ( 8 ژانویه)، تبریز. به دنبال یک پیشلرزه نیرومند، زمین لرزه فاجعه باری در شب جمعه 29 ذیحجه 1193 هجری قمری به شنبه 1 محرم 1194 هجری قمری ( 7-8 ژانویه 1780میلادی)در منطقه تبریز، این شهر را تقریباً به تمامی ویران کرد و حدود 400 روستا، از جمله مرند، تسوج و ایرانق، را در هم کوبید. در خود تبریز، همه ساختمانهای عمده، که در اثر زمین لرزه های پیشین سست شده بود، ویران شد و همه خانه های شخصی و همچنین دژ و باروی شهر به تمامی ویران گشت. شعاع ویرانی به تفاوت 72 یا 120 کیلومتر از تبریز داده شده است. در بیرون از این فاصله، در خوی، سلماس، ارومیه و گونایی(؟)، ساختمان ها آسیب دید اما تلفات جانی به بار نیامد. در این زمین لرزه شمار بزرگی از مردم جان باختند که برخی از برآوردها تلفات را تا بیش از 000، 200 تن دانسته اند. شمار کشتگان احتمالاً پیرامون000، 50 تن بوده است. در میان اینان پسر فرمانروای تبریز، فضلعلی بیگ دنبلی، نیز بود که به همراه حدود 700 تن از ملازمان و مستخدمانش در اثر فرو ریختن کاخ کشته شد. زمین لرزه با یک شکستگی گسلی همراه بود که دست کم شصت کیلومتر درازا داشت و از همسایگی شبلی در جنوب خاور تا نزدیکی مرند در شمال باختر کشیده شده بود(شکل12). گزارش های همروزگار نشان می دهد که گسلش از شمال خاور تبریز، در تپه های پای کوه سرخاب ( عین علی)، به درازای حدود چهل و پنج کیلومتر با روندی به سوی جنوب خاور تا شبلی کشیده می شد. در سرخاب، شکستگی گسلی به پهنای دو متر که در درازای دوازده کیلومتر با روندی به سوی جنوب خاوری کشیده می شود توصیف شده است، در حالیکه در سوی شمال باختری تبریز شکستگی به صورت تنده ای پانزده کیلومتری به بلندی چهار تا ده متر توصیف شده است که رو به جنوب باختر دادرد و با رنگ خاکستری خود به روشنی بازشناخته می شود و در راستای شمال باختری کشیده شده است. فراتر به سوی شمال باختر، در همسایگی مرند، زمین از هم گشوده گشت اما بار دیگر برهم بسته شد. در منطقه پست باختر تبریز، خاک دچار روانگی شد و گل از زمین بیرون زد. در اثر زمین لرزه چشمه ها و قناتها خشکید و روانه های جدید آب در جاهای دیگری جریان یافت که در برخی جاها تا بدان اندازه زیاد بود که بیم آن می رفت که ناحیه درهم کوبیده شده در اثر زمین لرزه را سیل فرا گیرد. جریان آب پس از حدود دوازده کیلومتری خاور تبریز، زمین لرزه سبب پدیداری لغزش و فروریزش گسترده ای در ناحیه بزرگی از سبزه زاران شد. زمین لرزه در وان و نیز تا دوریگی و ملطیه، یعنی 700 کیلومتر آنسوتر، حس شد. پسلرزه ها فراوان بود و به مدت سه یا چهار سال پس از زمین لرزه، شاید هم به مدتی درازتر، در فواصل کوتاه از یکدیگر حس می شد. در میان آنها، زمین لرزه های نیرومندی که مایه افزایش دامنه آسیب ها شدند در 6 صفر (12 فوریه)و14صفر 1194 هجری قمری(20 فوریه1780میلادی) ثبت شده است. این زمین لرزه مسبب ویرانی همه ساختمان های تاریخی در تبریز بود. در میان آنهایی که بازسازی شدند و امروزه ( در شکلی بسیار دگرگون شده) هنوز موجودند می توان از مسجد جمعه واقع در بازار نام برد که کار بر روی آن بیدرنگ پس از زمین لرزه توسط احمدخان دنبلی آغاز شد. مرمت مسجد صاحب الامر در سال 1208 هجری قمری/1794 میلادی توسط جعفر خان دنبلی در مجموعه ای که بلافاصله در شمال مهران رود جای دارد و مسجد ثقه الاسلام را نیز در بر می گیرد انجام شد. این مجموعه ها هر دو، ساختمان های دیگری را در بر می گیرند که از آنها همچون بناهایی که در اثر زمین لرزه به سختی آسیب دیده اند نام برده شده است،‌برای نمونه مدرسه طالبیه پیوسته به صاحب الامر که در اصل به وسیله اوزون حسن ( درگذشته به سال 882/ 1478) ساخته شده بود. مدرسه صادقیه، که آن نیز یک بنای دوره صفوی است، هنوز در ناحیه بازار بازمانده است، و بقعه و مدرسه سید حمزه ( در گذشته به سال 714/1314) نیز در محله سرخاب در سوی شمالی شهر است. ویرانه های مسجد علیشاه امروزه به نام ارگ شناخته می شود، و مسجد استاد شاگرد و مسجد دال ذال نیز تا به امروز بازمانده اند.عکس 7 موقعیت نسبی برخی ازاین ساختمان ها را در یک سده پیش از زمین لرزه نشان می دهد. شکستگی گسلی در پیوند با این زمین لرزه دامنه دار بود و ابعاد بزرگی داشت. امروزه، جنوب خاوری ترین بخش گسلش زمین که می توان باز شناخت و احتمالاً بیش و کم بطور مستقیم با این رویداد در پیوند بوده است در منطقه باریکی جای دارد که جاده کهنه تبریز به اوجان را، در حدود دو و نیم کیلومتر پیش از رسیدن به گردنه شبلی، بطور اریب قطع می کند. این منطقه را که عمدتاً از توف و آبرفت کواترنر تشکیل شده است، می توان بر روی زمین به سوی شمال باختر تا شمال باریش(‌یا بارنج) دنبال کرد که مارن های میوسن را می برد و شاخه ای ازآن جدا شده به باختر به سوی تبریز می رود اما کاملاً به حومه شهر نمی رسد. از شمال باریش، پس از گذشتن از تلخه رود، شاخه اصلی به صورت ناپیوسته در می آید. دنباله آن از میان مواد پهنه فرسایشی کواترنر می گذرد و همچنانکه به اولی و زبرلو نزدیک می شود، به تدریج به صورت تنده تمام عیاری درمی آید که بلندی جابجایی قائم آن، که رو به سوی جنوب باختر دارد، چندین متر است که یا از پی همبری میان سازند قرمز بالایی و سازندهای جوانتری که عمدتاً از نهشته های کواترنر ساخته شده اند می رود و یا آنها را قطع می کند. این گستگی تا چله خانه سفلی پیش می رود و در فراسوی آن بار دیگر اثر آن ناپیوسته می گردد. به نظر می رسد که جهت کلی جنبش گسله، بهنجار بوده است که سوی جنوب باختری آن حدود شش متر پایین افتاده است. داوری درباره اندازه یا جهت جنبش جانبی در امتداد شکستگی گسله، امکانپذیر نبود.تبریز به تدریج بر همان جایگاه پیشین دگر بار ساخته شد. خانه های تازه را کوتاه، بدون طبقه بالا، و با استفاده بیشتر از چوب ساختند. حتی کاخ فرمانروا نیز با مهاربندی چوبی ساخته شد و شیوه ساختمانی تازه ای به نام تخته پوش کاربرد گسترده یافت.


p12

شکل(12): زمین لرزه 8 ژانویه1780 میلادی،تبریز.

• 1807میلادی ( 11 ژوئیه)، تسوج. زمین لرزه ویرانگری در تسوج تقریباً تمامی این شهر،‌بازار و مسجدهای آنرا ویران کرد. دامنه آسیب ها تا منطقه سلماس گسترده بود اما حد گسترده ای که زمین لرزه در آن حس شد چندان دور نبود.
• حدود 1812 میلادی ، جلفا. زمین لرزه ای سبب سنگریزش های گسترده ای در جلفا شد.
• 1819میلادی (ژانویه)، تبریز. رشته درازی از لرزه ها در تبریز خانه های بسیاری را ویران کرد.
• 1856میلادی (4 اکتبر)، تبریز. این بزرگترین لرزه از یک رشته لرزه های کوچکی بود که در منطقه تبریز حس شد ولی آسیبی نرساند.با این همه، این رویداد که لرزه سنجی از نوع "کاچاتوره" را در تبریز به کار انداخت،با تفصیل زیاد توسط ن.خانیکوف بررسی شد.نقشه زمین لرزه که توسط او تهیه شد نخستین کوششی را در بر دارد که برای رسم خطوط هملرز یک زمین لرزه در ایران انجام شد وبه تعیین نخستین رومرکز مهلرزه ای با استفاده از چنین خطوطی انجامید.

• 1879 میلادی (22 مارس)، بزقوش-گرمرود. در سپیده دم زمین لرزه ای، که چند دقیقه پیش از آن پیشلرزه ای روی داده بود،بخش جنوب باختری منطقه اردبیل و ناحیه گرمرود را،که در سال 1844 نیز به همین سرنوشت دچار شده بود، درهم کوبید.بین سقزچی و مونق در دامنه های جنوب خاوری موه بزقوش و در امتداد گرمرود،همه روستاها بکلی ویران شدند و در بیشتر موارد هیچکس جان بدر نبرد.در منطقه ترک، دیزج و ینگجه، سنگریزش ها و زمین لغزه ها بر میزان ویرانی افزودند و صدها تن را کشتند. در مجموع، بیش از بیست روستا بکلی ویران شد،پنجاه و چهار روستا به سختی آسیب دید، و دست کم 2000 تن از مردم و 4000 دام کشته شدند.در ترک،تاش مسجد خوجه کائوس ترکی، که در 1844 م ویران شده و دگرباره ساخته شده بود،آسیب دید و مناره های آن فرو افتاد.در میانه و اردبیل چندین خانه فروریخت و سبب مرگ چندتن گردید و در لنکران لرزه آسیب هایی رساند.این لرزه تا تهران،شوشه و آلکساندروپول حس شد و بدنبال آن رشته ای از پسلرزه های آسیب رسان آمد که به مدت دوهفته ادامه داشت و دنباله این رشته هشت ماه بعد پایان یافت(شکل13). هیچگونه دگرریختی دارای خاستگاه زمینساختی که بتوان به این زمین لرزه در امتداد گرمرود پدید آمده باشد یافت نشد.به گونه ای قطعی دانسته نیست که آیا یک برونزد و قطعه بسیار کوتاهی از یک گسله کواترنر که در شمال ساری قمیش یافت شده در پیوند با این زمین لرزه بوده و یا مربوط به رویداد قدیمی تری است.

p13

شکل(13): زمین لرزه 22 مارس 1879 میلادی،بزقوش - گرمرود

جدول(4): فهرست زمین لرزه های تاریخی منطقه اهر و پیرامون آن
j3

p14
شکل(14): چند ضلعی های قهوه ای رنگ زمین لرزه های تاریخی و دوایر سبز رنگ زمین لرزه های مساوی و بزرگتر از 5 ، بازه زمانی 2012-1900 میلادی،درمنطقه مورد مطالعه را نشان می دهد.

 

3- زمین شناسی استان آذربایجان شرقی

آذربایجان براساس آخرین مرزبندی تكتونیكی در زون ساختاری البرزغربی ـ آذربایجان قرار می گیرد. زون البرز- آذربایجان از شمال به بلوك فروافتاده كاسپین از جنوب به فلات ایران مركزی محدود می شود. روند بخش باختری آن شمال باختری- جنوب خاوری بوده و از روند زاگرس و امتداد ساختمانی قفقاز كوچك و بزرگ تبعیت می كند. روند بخش خاوری آن شمال خاوری- جنوب باختری بوده و موازی امتداد گسل درونه است .ساختمان این زون نتیجه دو كوهزایی مهم پركامبرین و آلپی است كه سخت شدن پی سنگ مربوط به فاز كوهزایی پركامبرین است.
به نظر می رسد این پی سنگ ادامه شمالی سپر عربستان باشد كه در پالئوزوئیك توسط رسوبات پلاتفرم یكنواخت و هموژن با ویژگی اپی كانتینتال پوشیده می شود. شرایط پلاتفرمی در تریاس بالایی پایان یافته است و در مزوزوئیك تفاوت رخساره های رسوبی در بخشهای جنوبی و شمالی این زون قابل ملاحظه است بطوریكه ضخامت رسوبات مزوزوئیك در بخش شمالی البرز به مراتب بیشتر از بخشهای جنوبی است و این امر نشانگر فرونشینی تدریجی این بخش نسبت به بخش جنوبی در طول مزوزوئیك بوده است. در طول پالئوزوئیك فوقانی تا تریاس زیرین حوضه رسوبی عمیقی با جهت تقریبی خاوری- باختری در جنوب بلوك كاسپین و دریای شمالی البرز وجود داشته است(پالئوتیتیس2). رسوبات پالئوزوئیك در این كران ضخیم بوده و از پرمین تا تریاس به صورت پیوسته ادامه داشته است. در كرتاسه با بالاآمدن البرز مركزی فرورفتگی جنوبی خزر از فرو رفتگی شمالی تفكیك می شود. اولین حركات واقعی كه منجر به چین خوردن این زون گردید در پالئوسن اتفاق افتاد(فاز لارامید). جبال البرز در اوایل سنوزوئیك شكل می گیرد. فرورفتگی جنوبی البرز سریعا گسترش یافته و به ایران مركزی ملحق می شود.
بیش از4000 متر رسوبات ائوسن- الیگوسن در بخش جنوبی البرز به وجود آمده است. در حالیكه رسوبات همین دوره ها درالبرز شمالی با نبود چینه ای همراه است. بعد از فاز كوهزایی پیرنه فرونشینی های بعدی در الیگومیوسن سبب تشكیل رسوبات ضخیم مولاس در البرز گردید. آخرین حركات كوهزایی مهم البرز در اواخر پلیوسن یا اوایل پلیستوسن اتفاق افتاده است و این حركات موجب گسل خوردگیها و روراندگی های ملایم گردیده است و این امر موجب مرتفع شدن البرز گردید.
در شمال آذربایجان شرقی در طول دوران سوم فعالیت های آتشفشانی بقدری توسعه داشته كه ساختمانهای قبل از كرتاسه را پوشانده است. كوه های البرز و طالش كه آذربایجان را در شمال و مشرق محدود كرده اند نقش حاشیه پلاتفرم آذربایجان و ساحل تیتیس را بازی كرده اند. بنابراین می توان آذربایجان را یك پلاتفرم مستقل به حساب آورد. این پلاتفرم دارای جنبشهای نوسانی بوده كه باعث پیشروی ها و خشكی زایی های متناوب شده است.

4- گسلهای منطقه
• گسل شمال تبریز
گسل فشاری شمال تبریز که از شمال شهر تبریز می گذرد، گسلی است با راستای شمال باختری- جنوب خاوری(N115)و شیب زیاد به سمت شمال خاوری که رسوبات جوان کواترنری را می برد و دارای پیشینه لرزه خیزی است(شکل1).
درازای گسل شمال تبریز از بستان آباد تا صوفیان 90کیلومتر است ولی دنباله آن به سمت جنوب خاوری(دست کم تا علی خلج) و شمال باختری(دست کم تا جنوب باختری مرند در شمال کوه میشو:گسل میشو) ادامه داشته است و در نتیجه درازای آن به 150 کیلومتر می رسد.گسل شمال تبریز یکی از بنیادی ترین ساختهای زمین شناسی موجود در گستره تبریز در شمال خاوری دریاچه ارومیه می باشد که به سبب کارکردآن، فرونشست فشاری دشت تبریز ایجاد شده است.
در راستای این گسل، رسوبات نئوژن شمال تبریز و سنگهای پالئوزوئیک کوه مرو(از سوی شمال خاوری) بر روی دشت تبریز( در جنوب باختری) رانده شده است.اختلاف ارتفاع تند و ناگهانی میان شهر تبریز(با میانگین ارتفاع نزدیک 1400 متر بالای سطح آزاد دریاها) و نزدیکترین چکاد به آن(چکاد مرو با ارتفاع 2187 متر) یکی از بارزترین ویزگیهای توپوگرافی گستره تبریز می باشد که نتیجه جنبشهای قائم در راستای گسل شمال تبریز است. جنبش این گسل سبب خمش آبرفتهای کواترنر دشت تبریز، بویزه در باختر روستای خواجه مرجان شده است(بربریان و راشدی،1975).
گسل شمال تبریز( همراه با گسلهای تسوج، شرفخانه، صوفیان و جنوب میشو) در ایجاددریاچه ارومیه دست کم در 500 هراز سال پیش(پلیستوسن میانی) نقش بنیادی داشته است(بربریان و قرشی،1366).
زمین لرزه های سهمگین ذیل در ارتباط با جنبش گسل شمال تبریز به وقوع پیوسته اند(آمبرسیز و ملویل،1982):
- زمین لرزه سال 858 میلادی، با بزرگی 2/6=MS و شدتVII+= Io
- زمین لرزه 4 نوامبر 1042 میلادی، با بزرگی 6/7= MS و شدتX= Io
- زمین لرزه 26 اوریل 1721 میلادی، با بزرگی 7/7= MSو شدتX= Io
- زمین لرزه 8-7 ژانویه 1780 میلادی، با بزرگی 7/7= MSو شدتX= Io
- زمین لرزه 10 فوریه 1965 میلادی، با بزرگی 1/5= mbو شدتVI-VII= Io
• گسل بزقوش

این گسل به درازای 70، راستای خاوری- باختری و شیب کلی به سوی شمال، یال جنوبی کوههای بزگوش جنوب سراب را تشگیل می دهد(شکل1).

• گسل تسوج
گسل تسوج، گسلی است کواترنر با راستای خم دار که از پنج کیلومتری شمال تسوج و دریاچه ارومیه می گذرد. بخش خاوری گسل دارای راستای شمال خاوری- جنوب باختری با شیب به سمت شمال باختری و بخش باختری آن دارای راستای باختر، شمال باختری- خاور، جنوب خاوری و شیب به سمت شمال، شمال خاوری است.
گسل مذکور دارای سازوکار فشاری و درازای تقریبی 61 کیلومتر می باشد. در راستای این گسل، سازند قرمز بالایی و هزار دره (از سمت شمال) بر روی فرونشست دریاچه ارومیه (درجنوب) رانده شده است. زمین لرزه های ذیل در ارتباط باجنبش گسل تسوج روی داده اند:
- زمین لرزه 11 زوئیه 1807 میلادی با شدت VIII=Io
- زمین لرزه 6 سپتامبر 1857 میلادی با شدت VIII=Io
بررسی داده های دور لرزه ای سالهای 1961 تا 1990 نشان داده که مرکز سطحی زمین لرزه های ذیل در فرادیواره گسل تسوج قرار دارند و ممکن است گویای جنبش این گسل باشند:
- زمین لرزه 31/12/1963 با بزرگی 5/4=mb (با 18 ایستگاه)
- زمین لرزه 24/05/1981 با بزرگی 6/4=mb ،7/3=MS (با 138 ایستگاه)
- زمین لرزه 29/06/1984 با بزرگی 6/4= mb(با 41 ایستگاه)
- زمین لرزه 10/07/1986 با بزرگی 7/4= mb،7/3= MS(با 24 ایستگاه)
- زمین لرزه 17/07/1986 با بزرگی 5/4= mb(با 12 ایستگاه)

• گسل دشت مغان
گسل دشت مغان با طول حدود 90 کیلومتر، دارای روند خاوری- باختری است. این گسل در بخش مرکزی دارای سازوکار راستگرد می باشد. از آنجا که کانون رومرکز زمین لرزه 19 فوریه 1924 میلادی با بزرگی 6 در مقیاس امواج سطحی(MS) و شدت بیشینه VIII=Io در نزدیکی آن تعیین محل شده است.
چنین باور می شود که این گسل فعال باشد. همچنین زمین لرزه تاریخی سال 1567 میلادی با بزرگی 5/5 در مقیاس امواج سطحی(MS) و شدت بیشینه VIII=Io نیز ممکن است در پیوند با جنبش این گسل باشد(بربریان 1994).
5- منابع
• آمبرسیز،ن.ن.،ملویل،چ.پ.(1982): تاریخ زمین لرزه ای ایران،ترجمه: ابوالحسن رده، انتشارات آگاه، 1370.
• مرکز مطالعات و تحقیقات شهر سازی و معماری ایران(1376): پهنه بندی خطر نسبی زمین لرزه در ایران.
• حسامی آذر،خ. و همکاران(1382): نقشه گسلهای فعال ایران، پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله.
• بخش جستجوی زمین لرزه های ایران وب سایت پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله




ajabshir


آخرین پست ها


آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :